In Geen categorie

Het hoofd neerleggen

De oude man vertelt me over de wrijving die is ontstaan met zijn zoon. Ik ken hem als een mild mens, maar ten goede keren kan ook hij de situatie niet. “Wel heb ik de jongen gevraagd: wanneer ik het hoofd neerleg, zul je er dan voor ons zijn?”

‘Het hoofd neerleggen’, wat een tere manier van spreken over de dood. Iedere keer als ik het hoor – vooral in Friesland gebruikt men deze wijze van zeggen – dan treffen mij de rust en de aanvaarding die hier van uitgaan.

Het klinkt actief, als een daad. Een mens die, wanneer zijn tijd gekomen is, zich neerlegt bij de dood. Zich in de avond van het leven aan zijn einde overgeeft. Zoals je in de avond van de dag, wanneer je moe bent, en hopelijk voldaan over de voorbije dag, jezelf toevertrouwt aan de slaap.

Er zit ook een passieve klank in deze manier van spreken over de dood. Je moet wel, je wordt er door de omstandigheden toe gebracht. Je krachten zijn op, je lichaam heeft zijn diensten volbracht, je geest is op en nu rest nog enkel die ene weg: het hoofd neerleggen.

Sterven en kunnen sterven heeft twee kanten. Er wordt voor je gekozen. Door de lieve Heer, zo zeggen gelovigen, of door het leven, zo zeggen anderen. En je kiest ook zelf: jij aanvaardt de keuze die voor je is gemaakt.

Het is slechts het halve verhaal van leven en sterven. De andere helft is dat velen er niet aan toekomen het hoofd neer te leggen. De man die in de bloei van zijn leven wordt getroffen door een hartstilstand; de vrouw die volop in haar moederschap afgebroken wordt door kanker; en het kind dat verongelukt op straat, zijn enkel wreed gevloerd door de dood.

Vroeger zeiden de ouden: “Een mens sterft op zijn tijd.” Maar ik ben als dominee altijd het meest verslagen geweest wanneer mensen voor hun tijd stierven. En was ook telkens verdrietig wanneer iemand jaar na jaar op de dood wachtte, en pas na zijn tijd mocht sterven.

Ook in die zin raakt mij de uitdrukking ‘het hoofd neerleggen’. Het is genade wanneer je mag sterven op je tijd, en zelf het hoofd neerlegt als je uur daar is. Daar hoor ik dan iets in van: het is goed zo, ik kan vredig inslapen.

De Bijbel vertelt van sommigen dat zij ‘oud en der dagen zat’ stierven. Letterlijk: ‘oud en van dagen verzadigd’. Daar klinkt het allemaal in mee: de levenskunst waarmee zij iets van hun leven gemaakt hebben. En de stervenskunst om afscheid te kunnen nemen, het onvermijdelijke in rust en vrede te aanvaarden.

Het mooist, wat mij betreft, heeft Job daar over gesproken: “De Heer heeft gegeven, de Heer heeft genomen, de naam van de Heer zij geloofd.” In vertrouwen en overgave het hoofd neerleggen.

Gepubliceerd in de Leeuwarder Courant, 29 juni 2019. (Foto Wim Beekman: Niels Westra, Leeuwarder Courant).